شوێنە دیاره‌کانی شار
گەڕەكی جولەكان

جەمال لۆلۆ

ئەگەر باس لە مێژووی هاتنی جولەكە بكەین بۆ ناوچەكە ئەوا دەبێ‌ بەپێ‌ی سەرچاوە مێژووییەكان بگەڕێینەوە بۆ پێش زایین. گۆڤاری دۆسیەی ئیسلام كە لەلایەن سەنتەری لێكۆڵینەوەی ستراتیژی دەردەچێت سەبارەت بە هاتنی جولەكە بۆ كوردستان دەڵێ‌؛ جولەكە بە چەند شەپۆلێك هاتونەتە كوردستان كە ڕەنگە یەكەم شەپۆل ئەو شەپۆلە بێت كە لە ساڵی 732 پ. ز كاتێك ئاشوریەكان بە سەرۆكایەتی پاشای ئاشوری "تێگلات پیلاسەر"ی سێهەم (727-745 پ. ز) ساڵی 732 پ. ز. دیمەشقیان ڕوخاندو ئینجا هێرشیان كردە سەر شانشینی ئیسرائیل (شانشینی باكور) كە زاڵبون بەسەر ناوچەی "جەلیل"ی باكوری فەلەستین و خۆرهەڵاتی ئوردندا (خێڵی نەفتالی) و دانیشتوانی شارەكانی خۆرهەڵاتی ئوردن بەدیل گیران و بران بۆ ئەو ناوچەیەی كە دەكەوێتە باكوری ئاشورەوەو لەژێر دەسەڵاتی ئاشوریەكاندا بوون كە دەكاتە باكوری كوردستانی ئەمڕۆ. ئاشوریەكان لەسەردەمی فەرەمانڕەوایی شارۆكین دا سەرجۆنی دووەم لە ساڵی (722-705 پ. ز) كە پایتەختی شانشینی ئیسرائیلی گرت. لەئەنجامدا ئاشوربەكان شێوازە كۆنەكەیان بەكارهێنا كە ژمارەیەكی زۆریان لە پیشەگەری جوولەكە ڕاگواست بۆ چەند ناوچەیەكی دور لە ئیمپراتۆریەكەیان بۆ (مەلەج) و كەناری ڕووباری خابوری گەورە. خابوری فورات و بۆ شارەكانی هەرێمی میدیا (باشوری خۆرهەڵاتی كوردستانی ئەمڕۆ.(

كەواتە یەكێك لە هۆكارەكانی هاتنی جولەكە بۆ كوردستانی گەورە ئەم ڕاگواستنەی جولەكە بووە لەسەر دەستی ئاشوریەكان. ئەم جولەكانە دابەش بوون بەسەر شارو ناوچەكانی كوردستانداو دواتر ڕۆڵیان گێڕاوە لە بەڕێوەبردنی ناوچەكەدا. جولەكە زیاتر پیشەگەر بووە زۆر دەست ڕەنگین بووە، بە هاتنیان بۆ شارەكان تێكەڵا بە خەڵكی شارەكان كەم دەبوون زیاتر ماڵەكان كارەكانیان بۆ خۆیان بەكۆمەڵا دروست دەكرد هەربۆیە هەر شارێك بە نمونە دەهێنینەوە بیرەوەریەكی جولەكەیی پێوەیە یان گەڕەكێك یان بازارێك یان جێگەیەك بەناوی جولەكەوەیە ئەگەر باسەكەمان وردتر بكەینەوە لەسەر شاری سلێمانی و بزات لەسەر گەڕەكی جولەكان ئەوا دەگەینە ئەو ڕاستیەی كە لە شاری سلێمانیدا جولەكە ژیاون گەڕەكێكیان بۆ خۆیان لە خواروی شار بنیاد ناوە، لەلای خەڵكی شارەكە بە گەڕەكی جولەكە ناسراوە.

ئەم گەڕەكە وەك دەگێڕنەوە لەسەردەمی كاك ئەحمەدی شێخدا دروست كراوە كاتێ‌ ویستویانە خانوو دروست بكەن خەڵكی ئاینی شارەكە نەیهێشتووە، دواتر جولەكەكانی سلێمانی شكاتی خۆیان بردۆتە لای كاك ئەحمەدی شێخ و ئەویش پشتگیری كردون داوایی لێ‌ كردون لەخوار شارەوە كە دەكاتە گەڕەكی جولەكانی ئێستا بۆ خۆیان ماڵا و خانوو دروست بكەن. دەگێڕنەوە كاك ئەحمەدی شێخ هەم داری پێداون هەم لە ناڕەزایی خەڵك پاراستونی.

یەكێك لەو سەرچاوانەی باسی جولەكەكانی سلێمانی كردبێت. گەشت نامەكەی (كلۆدیس جەیمس ریچ، ساڵی 1820) كە لەبارەی شارەكەوە دەڵێت ژمارەی دانیشتوانی 10 هەزار كەسێكەو 2144 خانووشی تێدایە كە 130یان هی جولەكەن. ئەگەر تێكڕایی ژمارەی دانیشتوانی هەر خانوویەك وەربگرین ئەوا هەریەكەیان كەم‌و زۆر پێنج كەسی بەرئەكەوێ‌. بەو پێیە كۆی ژمارەی جوولەكەكان لەوساڵەدا دەوری 750 كەس بووە.

"مێجەر سۆن" وەك لە كتێبەكەیدا ئاماژەی پێ‌كردوە، دەڵێ‌ شاری سلێمانی لە ساڵی 1825دا هەزار ماڵا بووە، لەوە 800یان جوولەكە و مەسیحی و كلدان بوون. "لیك لامایش" ساڵی 1868 نوسیویەتی سلێمانی شەش هەزار ماڵا كورد و 30 ماڵە كلدان و 15 ماڵە جولەكەیە. واتە ژمارەی جوولەكەكان بە دانانی تێكڕاییەكەی پێشوو 75 كەس بووە. كە ئەمە دوورە لە ڕاستییەوە، هەروەك مامۆستا سدیق ساڵح لە كتێبی تۆمارێكی شاری سلێمانیدا دەڵێ‌ وای بۆ دەچم ئەو ژمارە (15)یە لە نووسینەوەدا یا چاپدا هەڵەی تێدا كرابێ‌ لەڕاستیدا (150) ماڵا بووبێ‌، سەرجەم 150  5 = 750 كەسێك بوون.

شارەكە ساڵی 1892 بەقسەی مونسل 2500 خانوو بووە، ئەبێ‌ پێ‌بەپێ‌ جولەكەكانیشی تێدا بووبێ‌ ژمارەیان لە ساڵی 1913 لەناوشاردا (1000) لەكۆی 26 هەزارو (2100)یش بووە لەكۆی (51600) كەسی سەرتاسەری لێوادا. كاتێكیش ئینگلیز تشرینی دووەمی 1918 بەبێ‌ شەڕ هاتنە سلێمانی ژمارەی ئاسایی دانیشتوانی سلێمانی لە بنەڕەتدا شەش هەزار كەس بووە. هەر 2500 كەسێكیان بە زیندویی مابونەوە، تەشەنەكردنی پەتا‌و نەخۆشی هەمەجۆر شڕی باری ئابوری و گرانی و برسێتی و كارەساتی سروشتی وەك بێ‌ بارانی و باجی قورس و كوشتار و نەهامەتییەكانی بەتایبەت یەكەم جەنگی جیهانی. گاڵەیان بە خەڵكەكەیی كردووە.

جوولەكەكان ساڵانی یەكەم خولی حوكمی ڕاستەوخۆی ئینگلیز لە لیوای سلێمانی گەڕەكێكی تایبەت و جیاوازیان لەناو سلێمانیدا هەبوە كە یەكێك بووە لە حەوت گەڕەكەكەی ئەودەمەی شار، واتە مەڵكەندی، كانێسكان، سەرشەقام، دەرگەزێن، چوارباغ، گۆیژە، گەڕەكی جوولەكان لەسەرەتای ساڵانی بیستدا هەروەك ئەدمۆنس دەڵێ‌ لە شێوەی كلكێكی درێژاو لەخوارووی ئەوسەری ئاوەڕۆی زێرابی گەڕەكەكانی تری شاردا، واتە باشوری ڕۆژهەڵات بووە. ئەوانە كارو پیشەیان خومچێتی و دەباغچێتی و عەرەق دروستكردن بووە.

گەڕەكی جوولەكان ئەو ڕۆژانە (9) كۆڵانی هەبوو، ئەترافی كەنیشتە، جادەی كەنیشتە، بەرامبەر كەنیشتە، بەرماڵی شلومی، بەرئاشەكەی هارون، بەرماڵی سەعدە ئیسحاق، پشت ماڵی سەعدە "سەعید" ئیسحاق، سەر شیوەكە، جادەی بەرماڵی ماتان. هاوكات یەك "كەنیشتە" پەرستگایی دینیی جوولەكە هەبووە، ئەگەر چی ناوی دوو موعەلیمی میللەتی مووسەوی لە پیشەیی پیاوەكاندا هاتووە، جوولەكەكان، ئەو ڕۆژگارە قوتابخانەی خۆماڵی و ڕەسمی خۆیان لە شاردا نەبوە، ئەشێ‌ ئەو جوتە مامۆستایە یان دەرسی دینی یان خوێندنی تایبەتی جوولەكە بووبن.

تۆمارێكی شارەوانی سلێمانی 1919-1922، لەلایەن مامۆستا سدیق ساڵح وە ساخ كراوەتەوە لە یەكێك لەو خشتانەی كە لەسەر گەڕەكی جولەكان ئاما1ەی پێدەدا، دەڵێ‌ خشتەكانی تایبەت بە دانیشتوانی گەڕەكەكە دەریخست (70) خانوو ئاوەدانە لەكۆی هەر (72) خانووەكە. هەروەها ئاماژە بەوە دەدات كە دانیشتوانی 68 خانویان سەرژمێری كراون، دوویان هیچ زانیاریەكی لەبارەوە نەنوسراوە.

(68) خانووەكەی گەڕەكی جوولەكان ئەم ژمارانەی لێ‌ بەئەنجام هات:

ژمارەی ژنان 160 لەوانە (11)یان بێوەژنن.

ژمارەی پیاوان 249 لەوانە (65)یان سەڵتی تەمەن ژوور 16 ساڵن و 4 یان بێوە پیاون. ژمارەی ئافرەتی شونەكردوی تەمەن ژوور 16 ساڵا (24).

ژمارەی كوڕی تەمەن خوار 16 ساڵا (104(

ژمارەی كچی تەمەن خوار 16 ساڵا (75(

كۆی جوولەكەكانی گەڕەكی جوولەكانی شاری سلێمانی 672 كەس بووە. پیشەو كاری جولەكەكان لەم گەڕەكەو ناوشاری سلێمانیدا. بریتی بووە لە عەتار- رەنجبەر- خەیات- قەزاز- مەیخانەچی- چەرچی- توجار- مەئمور- بەزاز- خومخانەچی- سەراف- چاوشی پۆلیس- زەرەنگەر- قەساب.

جۆری پیشەكان و ژمارەی جولەكەكانی سەرقاڵی هەر پیشەیەكیان وای نیشان ئەدەن كە ئەوانە لەو ڕۆژگارەدا لەچاو ژمارەی كەمی خۆیاندا چەمكێكی دیاری بازاڕیان بەدەستەوە بووەو لەبەرئەوەیش كە مەئمورێك. چاوەشێكی پۆلیس زیاتریان لەو ئامارەدا نەبوو دیارە خۆیان لە قەرەی وەزیفەی حكومەتی نەداوەو بەكاری ئازادەوە خەریك بوون. لەدوای دروست بونی دەوڵەتی ئیسرائیل لە ساڵی 1948 زۆربەی وڵاتە عەرەبیەكان جوولەكەكانی وڵاتی خۆیان دەركرد. عێراقیش یەكێك بوو لەو وڵاتانەی كە هەستا بە دەركردنی جوولەكەكان. هەر بۆیە سەرجەم ماڵا‌وحاڵی خۆیان لەژێر زەبری دەسەڵاتی مەلیكیدا هەراج كردو خانوەكانیان فرۆشت بە خەڵكی شار. ئەم گەڕەكە لە ئێستا تێكەڵا بە شاری سلێمانی بووەو زۆرێك لە خانووەكان تێكدراون و لە جێگەی خانویی نوێ‌ بنیاد نراون.

سەرچاوەكان:

1.                 تۆمارێكی شارەوانی سلێمانی 1919-1922، سدیق ساڵح.

2.                 جولەكەكانی كوردستان 2011، بەخیار محەمەد ئەمین.

3.                 كلودیوس جیمس ریچ، گەشتی ریچ بۆ كوردستان، محەمەد حەمەباقی.

4.                 میجرسون "رحلە متنكر" الی بلاد مابین النهرین و كردستان.

5.                 فۆاد حەمە خورشید: (مدینە سلیمانیە دراسە فی جغرافتیها التأریخیە "كاروان" مجلە(

6.                 سی. جی. أدمۆندز –كرد وترك-، ترجمە: جرجیس فتح الله 1971.

Print Friendly and PDF

بابەتی زیاتر
زۆرترین بینراو
  • 24 کاتژمێر
  • هەفتە
  • مانگ
نرخە جیهانیەکان
بۆ بەئاگابوون لە دواین زانیاریەکان
   
Tel: (+53) 320 0475
© Copyright 2016 SNN. All Rights Reserved.